گولوموز آچیغدیر، اوزوموز آغ،
بیزیمدیر بو وطن، آنا تورپاغ،
شان سسی بیر اولوب،
نغمه‌سی بیر اولوب،
هوسی بیر اولوب ایللریمیزین.

تخت سليمان نبى (ع)

مجموعه آثار باستانى تخت سليمان كه در ۴۵ كيلومترى شمال شرقى شهرستان تكاب در استان آذربايجان غربى قرار گرفته، با وسعتى معادل ۵/۱۲ هكتار به عنوان يكى از محوطه هاى تاريخى مهم كشور محسوب مى شود. در اين منطقه نشانه ها و بقاياى استقرار از هزاره اول قبل از ميلاد تا قرن ۱۱ هجرى قمرى ملاحظه مى شود. اما اوج شكوه و آبادانى تخت سليمان مربوط به دوره ساسانى است كه ساختمان آتشكده آذر گشنسب در آنجا احداث و به عنوان مهمترين معبد مورد احترام حكومت مذكور بوده و آتش جاودان آن به مدت ۷ قرن نماد اقتدار آئين زرتشت محسوب مى شده و آتشكده ساسانى آذر گشنسب از زمان حكومت ايلخانيان به بعد «تخت سليمان» نام گرفت.وسيع ترين تاسيسات مذهبى و اجتماعى مجموعه مربوط به دوره ساسانى است كه تاكنون شناسايى و از زير خاك بيرون آورده شده است.

در مورد مشخصات معمارى و سابقه تاريخى اين مجموعه باستانى مطالب فراوانى در كتب مذهبى زرتشتيان، مورخين و جغرافى نويسان قرون اوليه اسلامى، شاهنامه فردوسى و بعدها در سفرنامه هاى مستشرقين وجود دارد. پروفسور نومان پژوهشگر اوليه مجموعه در كتاب خود راجع به اين مكان تاريخى چنين مى نويسد: محوطه باستانى تخت سليمان و آثار و بقاياى عظيم روى آن كه در شمال غربى ايران واقع شده، در سال ۱۸۱۹ توسط «سرروبرت كرپورتر» كشف شد و در سال ۱۸۳۸ نيز «سر هنرى راولينسون» پس از بازديد از محل، توصيف دقيقى از آنجا عرضه داشت. كشف و شناخت اين محوطه تاريخى بى ترديد در سير تكاملى باستان شناسى ايران تاثير فزاينده اى داشت. دسترسى به تخت سليمان به دليل واقع شدن در اراضى كوهستانى و صعب العبور چندان آسان نبوده و به همين خاطر بررسى اين محوطه با مشكلات بيشترى همراه بود و نياز به زمان طولانى ترى داشت.

عكس هاى هوايى دقيق و روشنى كه «اريك شميدت» از اين محل تهيه كرد و در كتاب (پرواز بر فراز شهرهاى باستانى ايران ۸۹ _۸۷) منتشر ساخت ما را در شناخت بيشتر از تخت سليمان كمك كرد. «آ. گدار» نيز در نوشته هاى خود تحت عنوان Les Monuments du feu آثار ايران _ شماره ۳، سال ۱۹۳۸، ص ۴۵ اين مجموعه مذهبى را مورد توجه و دقت قرار داده است. اما براى يك حفارى كامل در چنين تاسيسات بزرگ مذهبى كه در ميان آتشكده هاى ايرانى از اهميت ويژه اى برخوردار است، نياز به اطلاعات جامع و كامل ترى احساس مى شد. «د. ان. ويلبر» و «آ. او. پوپ» در سال ۱۹۳۷ اقدام به گمانه زنى هاى مختصرى در اين محل كردند. «ك. اردمن» هم در كتاب خود تحت عنوان آتشكده هاى ايرانى (لايپزيك ص ۲۷) تاكيد كرد كه بدون انجام يك حفارى منظم نمى توان تصوير درست و مناسبى از تخت سليمان ارائه داد.

لذا سفر تحقيقاتى «و. ايلرز»، «ك. اردمن»، «ا. كونل» كه توسط «ا.بورينگر» رئيس وقت موسسه باستان شناسى فراهم آمده بود و هدف آن جمع آورى اطلاعات بيشتر در محل بود به خاطر شرايط آب و هوايى اواخر پاييز (سپتامبر ۱۹۵۷) و مشكل دستيابى به تخت سليمان در ارتفاعات بلند ناموفق ماند، تا اينكه در اكتبر ۱۹۵۸ «هانس هنينگ فون در اوستن» همراه همسرش خانم «هته فون در اوستن» و «برتيل آلم گرن» از اوپسالا، از طرف موسسه باستان شناسى بررسى هاى مقدماتى را به منظور حفارى در ويرانه هاى تخت سليمان انجام دادند. اين بررسى نتايج خوبى به همراه داشت و مقدمات اولين فصل حفارى را با همكارى كارشناسان ايرانى، آلمانى و سوئدى در سال ۱۹۵۹ فراهم ساخت. در سال ۱۹۵۹ «هانس هنينگ فون در اوستن» همراه با «سرردلف ناومان» حفريات موسسه باستان شناسى آلمانى را در تخت سليمان سرپرستى و هدايت كردند.

ادامه اين حفارى بزرگ توسط «فون در اوستن» براى سال هاى بعد نيز برنامه ريزى شده بود. حفريات او در آناتولى و سوريه از يك طرف و دانش همه جانبه اش در باستان شناسى شرق كهن و ايران از سوى ديگر شايستگى او را براى اين منظور كاملاً نشان مى داد.علاوه بر اين، استعداد فوق العاده، حسن تدبير، صميميت و اراده راسخى كه در او وجود داشت، وى را براى سرپرستى يك هيات حفارى بزرگ از هر جهت مناسب مى ساخت. «فون در اوستن» در ژوئيه سال ۱۹۶۰ درگذشت و به اين ترتيب دوستان او مرد بزرگى را از دست دادند. حفارى تخت سليمان آخرين كار بااهميتى بود كه او سرپرستى كرد. اين حفارى طبق برنامه ادامه خواهد يافت.

• سفال تخت سليمان

كاوش هاى تخت سليمان در سال ۱۳۳۷ شمسى توسط هيات باستان شناسى آلمانى به سرپرستى پروفسور نومان آغاز شد و در سال هاى ۱۳۵۳و ۱۳۵۴ مجدداًً توسط گروه فوق و با همكارى اداره كل باستان شناسى ايران كار حفارى، تعميرات و بازسازى در اين محل از سرگرفته شد.تعداد بسيارى كوره و اجاق هايى كه گوياى استفاده مكرر براى سفال سازى، در زمان ساسانيان و ايلخانيان بوده، نيز كشف شده است. از اين منطقه تعدادى ظروف سفالين لعابدار و بدون لعاب ظروفى با تزئين زرين فام به دست آمده است.

سفال هاى دوره ساسانى تخت سليمان عموماً به صورت ظروف آشپزخانه اى، كوزه هاى آب، خمره براى نگهدارى مواد غذايى و تنگ هاى گردن بلند و كوتاه به تقليد از ظروف فلزى اين دوره و نوعى ظرف باريك كشيده شبيه بطرى هاى كنونى است. بعضى از ظروف سفالين كه بيشتر سفال هاى دوره ساسانى از اين قسم است ساده بوده و اگر سفالگر نقشى بر آنها نهاده باشد به شيوه قالبى يا مهرى بوده است.از جمله سفال هايى كه در تخت سليمان به دست آمده است سفال هاى معروف به گردش و سامره نيز است. حدود اواخر قرن هفتم هجرى قمرى و يا آغاز حمله مغول كه ساختن ظروف مينايى متوقف شد، توليد ظروف لاجوردى رونق يافت، زيرا تزئينات ظروف لاجوردى از نوع مينايى ساده تر و رنگ هاى مورد استفاده در نقوش محدودتر بوده است.

لعاب هاى آبى لاجوردى و فيروزه اى در قرن هفتم و نيمه اول قرن ششم هجرى قمرى دوستداران بسيار داشته و نقوش رايج آن زمان شامل نيلوفر چينى، سيمرغ و اژدها است كه اين سبك در سفال هاى دوره ايلخانى تخت سليمان كاملاً مشهود است.از لحاظ فلزكارى نيز اشياى به دست آمده چندان چشم گير نبوده و فقط شامل قطعه هاى اشياى زيستى مانند النگو در بعضى موارد و قطعه هايى از ظروف فلزى است.در كاوش هاى تخت سليمان اشياى شيشه اى نيز از دوره هاى ساسانى و ايلخانى به دست آمده كه متاسفانه به علت شكننده بودن آنها ظرف سالمى به دست نيامده است. ظروف شيشه اى تخت سليمان در دوره ساسانى از لحاظ شكل و فرم از سفال دوره ساسانى تبعيت كرده است.

* برگرفته از رزونامه شرق - 16 اردیبهشت 83