هوشنگ دودانی

انتخابات ریاست جمهوری فرانسه نخستین شگفتی‌ها را آشکار ساخت. دیروز 84.5 درصد از 44.5 میلیون شهروند دارای حق رای فرانسه در انتخابات شرکت کردند. یک پیروزی چشمگیر برای دموکراسی در کشوری که با انقلاب 1789 خود یکی از مهمترین نقاط عطف سیاسی و اجتماعی تاریخ اروپا را پدید آورد و با شعار آزادی، برابری، برادری اعلامیه حقوق انسانی و شهروندی را به سینه تاریخ سپرد.

نظام سیاسی جمهوری پنجم فرانسه با قانون اساسی سال 1958 آن آمیخته‌ای از عنصرهای نمایندگی سیاسی و همه پرسی مردمی با مجلس نمایندگان مردم و رییس جمهور برگزیده مردم است که رییس جمهور در آن دست بالا را دارد. رییس جمهور با رای مستقیم مردم برای پنج سال برگزیده می‌شود و رییس کشور است و میهن و ملت را در درون و بیرون آن نمایندگی می‌کند. او فرمانده کل قوای نظامی و تعیین کننده مشی سیاست خارجی و دفاعی کشور است. ریاست جمهوری جمهوری پنجم بخشی از قوه اجرایی است که بخش دیگر آن نیز شورای وزیران است با یک نخست وزیر و وزیران. نخست وزیر و وزیران در برابر مجلس نمایندگان مردم مسؤولند و با رای اعتماد آن به کار می‌پردازند. وظیفه عزل و نصب نخست وزیر با رییس جمهور است و وزیران هم با پیشنهاد نخست وزیر و تایید رییس جمهور به کار گمارده می‌شوند. وظیفه اعلام قانونی که از مجلس گذشته باشد و امضای پیمان با کشورهای دیگر نیز با اوست. رییس جمهور فرانسه در جمهوری پنجم می‌تواند پیش‌نویس قانون را به همه پرسی گذاشته، مجلس نمایندگان مردم را منحل کرده و انتخابات تازه برگزار کند.

ژنرال دوگل فرمانده و قهرمان رهایی فرانسه از یوغ نازی‌ها، بنیانگذار جمهوری پنجم و نخستین رییس جمهور آن، قانون اساسی را به قامت خویش دوخته و چنین قدرتی سترگ را به رییس جمهور بخشیده است. پس از او تا دیروز هرگز مردم فرانسه چنین استقبالی از انتخابات ریاست جمهوری نداشته‌اند. انتخاباتی که نسل بازمانده از دوران دوگل را به تاریخ سپرد و نسل نوی را با شور و شوق دگرگونی به پیش راند. شاید هم استقبال مردم وداع با جمهوری پنجم و بالادستی چشمگیر رییس جمهور در نظام سیاسی فرانسه باشد، چرا که از هر سو خواست دگرگونی شنیده می‌شود تا آنجا که یکی از نامزدهای جوان ریاست جمهوری شعار خود را برچیدن ریاست جمهوری از نظام سیاسی فرانسه گذاشته بود. کهنسالترین نامزد نیز که تندیس زنده دوران گذشته بود شکستی سخت را پذیرا شد. ژان ماری لوپن کهنسال حتی نتوانست به نتیجه دوره پیش نامزدی ریاست جمهوری خویش دست یابد و با نزدیک به یازده درصد رای مردم کنار رفت. شکست او که تندروی راست است نیز یکی از جلوه‌های پیروزی دموکراسی بود. به جز او اما همه پیروز شدند. یک پیروزی تاریخی برای مردم فرانسه که بیشترین شمار آنها در دور نخست انتخابات ریاست جمهوری با احساس پیروزی با گذشته جمهوری پنجم وداع کردند.

راست میانه‌ با 31 درصد رای مردم برای آقای نیکولا سارکوزی محافظه‌کار به شادمانی پرداخت، و چپ میانه با نزدیک به 26 درصد رای مردم برای خانم سگولن رویال سوسیالیست. آن دو صف‌بندی همیشگی راست و چپ را در سپهر سیاسی فرانسه‌ نمایندگی می‌کنند و هر دو با احساس پیروزی در کارزاری دیگر برای راهیابی به کاخ ریاست جمهوری با هم رقابت خواهند کرد. میانه دیگری هم با نزدیک به 19 درصد رای مردم به فرانسوا بایرو احساس پیروزی را فراتر از اردوگاه‌های همیشگی چپ و راست کشاند. بایرو اگرچه در میان ماندگان برای دور دوم رقابت‌ها نیست اما هم چشم امید دو نامزد بازمانده در رقابت‌ها به او و نوزده درصد رای اوست، و هم انتخابات مجلس نمایندگان مردم در پیش است و او و هواداران مشی او با 19 درصد رای او امیدوارانه به رقابت‌های انتخابات مجلس نمایندگان مردم چشم دوختند. آقای بارو با دستیابی به نتیجه چشمگیر 19 درصدی شادمانه گفت سیاست در فرانسه دیگر هرگز مانند گذشته نخواهد بود. پیروزی تاریخی دموکراسی اینچنین به پیروزی تاریخی مردم انجامید، حتی از زبان آن کس که در نگاه نخست بازنده است و در میان ماندگان برای دور دوم نیست. در میان 12 نامزد ریاست جمهوری انتخابات دیروز آنکه خواهان برچیدن دستگاه ریاست جمهوری بود نزدیک به پنج درصد و دیگران هر یک دو یا کمتر از دو درصد رای مردم را به دست آوردند.

دور نخست انتخابات ریاست جمهوری فرانسه در روزی آفتابی نیمه روشن انتخابات فرانسه را آشکار ساخت. دور نخست دوره فراخوان برای خود یا برنامه خود بود. دوره روشنایی‌ها. دوره‌ای که چهره‌ها را آشکار می‌کرد و هر نامزد در زیبا نشان دادن چهره سیاسی خود و فریبا ساختن برنامه‌ خود می‌کوشید. نیم دیگر، نیمه تاریک رقابت‌ها، از امروز آغاز می‌شود که در آن دو نامزد بازمانده از دور نخست به ستیز با هم خواهند پرداخت برای بهتر نشان دادن خود. و بدتر نشان دادن دیگری اما حتی در دموکراسی‌ها هم بخشی از جلوه‌گری‌های خوبان است.

دو نامزد بازمانده هر دو جوانند و هر دو روان دگرگونی خواه فرانسه امروز و خواست وداع با گذشته را نمایندگی می‌کنند، و هر دو برای نخستین بار نامزد راهیابی به کاخ ریاست جمهوری شده‌اند. آنها هر دو خواهان دگرگونی و اصلاحات هستند. بار دیگر صف بندی تاریخی ارزش‌ها، عدالت اجتماعی بیشتر یا امنیت اجتماعی بیشتر، در مرکز مبارزه انتخاباتی چپ و راست جای گرفته است. در زیر پوست کارزار همیشگی چپ و راست برای نخستین بار یک نبرد تاریخی دیگر نیز درگیر شده است. خانم رویال با شعار عدالت اجتماعی و ارزش‌های انسانی اما در نبردی نابرابر رویاروی آقای سارکوزی ایستاده است. نابرابری تاریخی زن و مرد حتی در روان تاریخی مردمانی که از پیشتازان دموکراسی در جهان بوده‌اند. خانم رویال نخستین زن تاریخ فرانسه است که روان تاریخی مردمحور را در میان فرانسوی‌ها تا این ارتفاع به چالش می‌کشد. آقای سارکوزی بخوبی آن را دریافته و در نخستین واکنش به پیروزی خود در دور نخست انتخابات مردمان فرانسه را به «جمهوری برادرانه» فراخوانده است. او از رویای فرانسوی نو سخن گفته است که در آن هیچ کس تنها رها نخواهد شد. رویای او هر چه باشد برادرانه است. مردم فرانسه دیروز پیوند خود را با گذشته تاریخی خود به نمایش گذاشتند که در آن برادری شعاری وحدت‌بخش بود و از امروز به استقبال آینده تاریخ می‌روند. تاریخی که تنها با برکشیدن برابری می‌تواند خواهری را نیز در کنار برادری در شعار تاریخی آزادی، برابری، برادری دموکراسی فرانسه نشانده و به یاری خانم سگولن رویال بشتابد. نقطه عطفی دیگر چشم به راه مردمان فرانسه در رهگذار تاریخی آنهاست اگر آنگونه که دیروز خانم رویال گفت به پا خیزند. او خواهان پشتیبانی از خویش در دور دوم مبارزه انتخاباتی شد برای فرانسه‌ای که به پا می‌خیزد. پیروزی سگولن رویال یک پیروزی تاریخی و فراتر از شعارهای او خواهد بود، اگر به یاد داشته باشیم تا همین نیم سده پیش زنان در فرانسه حق رای نداشته‌اند.